مجموعه بناهاي يادماني قلعه يزدگرد در هجده کيلومتري سه راهي ريجاب به سرپل ذهاب قرار دارد. اين مجموعه با وسعت تقريبي چهل کيلومتر مربع از سمت شمال غرب با پرتگاه تندي به جلگه ذهاب و از طرف شمال و شرق به صخره هاي پلکاني دالاهو محدود مي شود. بر اساس اولين تحقيقات و کاوش هاي باستان شناسي در اين منطقه و بر طبق گچ بري هاي مکشوفه از بناي معروف به «گچ گمبد» زمان ساخت اين مجموعه به دوره ساساني نسبت داده شد. اما کاوش هاي بعدي در اين منطقه نشان داد بسياري از مجموعه بناهاي اين محوطه متعلق به به اواخر دوره اشکاني است. اين مجموعه شامل چند محوطه است:

ديوار گچ: خطي از استحکامات به طول دو و نيم کيلومتر و عرض دو تا چهار متر است و با قلوه و لاشه سنگ به همراه ملاط گچ ساخته شده است. سرتاسر نماي خارجي اين ديوار با مجوعه اي از برج هاي نيم دايره اي شکل تقويت شده است.

آشپزخانه: در انتهاي پايين ديوار مجموعه اي از استحکامات قرار دارد و به احتمال زياد محل استقرار سربازان بوده است.

دروازه: دو برج منفرد در ابتداي ديوار دفاعي قرار گرفته است. اين مکان دروازه خوانده مي شود.

جاي دار: در حال حاضر اين محوطه بين باغ هاي روستاي «زرده» قرار دارد. آثار بر جاي مانده در اين محوطه نوعي استحکامات دفاعي با ديوارها و برج هاي تعبيه شده در آن را نشان مي دهد. اين بنا احتمالاً ترکيبي از دژ قلعه براي کل محوطه بوده است.

تپه رش: در سطح اين محوطه مقدار زيادي سفال از دوره هاي مختلف به دست آمده است.

قلعه يزدگرد: اين بنا در يکي از بلندترين ارتفاعات قرار دارد. اطراف اين قلعه را حصاري با برج هاي نيم دايره اي شکل احاطه کرده است. قطر اين برج ها بن دو تا شش متر است و با فاصله شش تا شانزده متر از يکديگر قرار گرفته اند.

گچ گمبد: اين محوطه که به نام «ميدان» نيز شناخته مي شود داراي وسعت تقريبي 800×400 متر است. اطراف اين مجموعه را حصاري با برج هاي نيم دايره اي شکل در بر گرفته است. در قسمت جنوبي آن پرديس و در قسمت شمالي آن کاخي به چشم مي خورد و تزيينات گچي بسياري از داخل آن به دست آمده است.

قلعه داور: اين بنا در داخل روستاي «بان گمبد» قرار دارد. کاوش هاي باستان شناختي نشان داده است که اين بنا آتشکده اي از دوره ساساني بوده و در اويل اسلام با الحاق فضاهايي به آن تبديل به کارگاه شيشه گري شده است.

نقاره خانه: اين بنا در شمال شرقي بناي قلعه يزدگرد و بر روي ارتفاعات قرار دارد. اين بنا برج ديده باني بود.

آشياب: اين بنا در شمال غربي بناي قلعه يزدگرد و بر روي ارتفاعات قرار گرفته است. اين بنا نيز برج ديده باني بود.

منبع: سازمان ميراث فرهنگي استان کرمانشاه